| Voordracht Frits Grimmelikhuizen over Etty Hillesum tijdens de lustrumviering |
|
There are no translations available. ‘Langs een smal paadje het werk doen dat er voor de hand ligt’ voordracht gehouden door Frits Grimmelikhuizen in het Etty Hillesum Centrum op 17 mei 2006 in het kader van het lustrum. (ingekort) In het nieuwste boek van Amoz Oz, ‘Een verhaal van liefde en duisternis’, een boek dat ik overigens iedereen van harte kan aanbevelen, beschrijft hij onder andere het leven van zijn oom Josef. Ik citeer: ‘Vele jaren wijdde mijn oom Josef aan het schrijven van een boek over Jezus van Nazareth, een boek waarin hij beweerde – tot grote verbazing van zowel christenen als joden – dat Jezus geboren was als jood en gestorven was als jood, en helemaal niet de bedoeling had gehad een nieuw geloof te stichten. Sterker nog, hij vond Jezus de joodse ethicus bij uitstek. ….. een soort Tsadiek of een wonderrabbijn, een dromer weliswaar, verstoken van welk politiek begrip dan ook maar desalniettemin zou ook hij uiteindelijk zijn plaats krijgen in het pantheon van de groten van Israël.’ U begrijpt natuurlijk dat dit boek bij verschijnen in de jaren 20 van de vorige eeuw revolutionair was. Helaas heeft oom Josef geen school weten te maken. In september 2002 publiceerde de uitgeverij Keter in Israël een nieuwe en uitgebreidere versie van de Hebreeuwse vertaling van ‘Het verstoorde leven’, de eerste uitgave van dagboekfragmenten van Etty Hillesum. De titel was veranderd in ‘Hasjamajim Shebetochi’. (de hemel in mezelf). In Ha’arets (de Israëlische Volkskrant) stond vrijwel onmiddellijk een zeer lovende recensie van de hand van dr Admiel Kosman, dichter en docent Talmoed aan de Bar Ilan Universiteit in Ramat Gan. Kosman schreef: ‘Etty Hillesum is één van de grootste leraren die het joodse volk heeft voortgebracht. Dit ontroerende document is een van de diepste theologische teksten die ooit is geschreven door een gelovige jood. Ik ben van mening dat haar dagboek ooit een van de basistekten van de nieuwe joodse theologie zal worden’. Was Jezus een jood, was Etty Hillesum een jodin? Beiden zeggen het niet zo heel expliciet over zichzelf. Beiden beschouwden hun joods zijn als vanzelfsprekend. En als je er geen gevoel voor hebt, lees je gemakkelijk over al die verwijzingen heen. Toch moet je bij beiden volmondig ‘JA’ zeggen. Maar het ingewikkelde is dat ten aanzien van Jezus de Nazarener zo langzaamaan het besef begint door te dringen dat er toch heel duidelijk joodse bronnen en wortels in de leringen en verhalen van Jezus en het vroege christendom zitten, terwijl bij Etty Hillesum die joodse wortels en bronnen langzaamaan dreigen te verdwijnen door christelijk mystieke interpretaties van haar dagboekteksten. Er zijn nog steeds mensen die de dagboeken van Etty Hillesum kunnen lezen zonder er bij stil te staan dat zij een jodin was. Net als in Frankrijk en in Italië lijkt Etty Hillesum, net trouwens als Anne Frank, ontdaan van haar joodse identiteit, losgetrokken uit haar culturele context. Voor mij echter is Etty Hillesum zonder haar joodse identiteit niet erg interessant. Juist het weten en herkennen dat Etty Hillesum een jodin was, maakt voor mij de dagboeken begrijpelijk, leesbaar en vooral ook kleurig. Het dagboek is zo joods als wat en van begin tot eind gevuld met joodsheid. En ook, zonder die joodse identiteit en in het verlengde daarvan, zonder de Sjoa, was er misschien helemaal niet zo’n Etty Hillesum, zoals wij die nu denken te kennen, geweest. Deze combinatie van gedachten heeft er toe geleid dat Manja en ik in 1995 aan deze voormalige synagoge en joodse school de naam van Etty Hillesum gehecht hebben. Deze joodse plek hoorde ook een joodse naam te dragen. Het accepteren van het feit dat Etty Hillesum een jodin was, een joodse identiteit had, behoorde tot de grote joodse familie met z’n eigen nesjomme, betekent ook het één en ander. Het is ook een confrontatie met jezelf, met je eigen identiteit, met je eigen schaduwkanten; je moet dan keuzes maken, leren omgaan met terechte of onterechte angsten en vooroordelen, met een pijnlijke en schokkende geschiedenis . Vijfentwintig jaar na de eerste publicaties worden nog steeds mensen geraakt door de dagboeken van Etty Hillesum. Het geworstel, de genietingen, de zekerheden en ontdekkingen waar zij over schrijft vormen een zo rijk geschakeerd palet van levens-opties en zienswijzen dat er welhaast voor iedereen iets in te lezen en uit te leren valt. Zelfs voor jongeren, als ze een beetje geduld zouden oefenen. Maar laten we wel wezen: De dagboeken van Etty Hillesum zijn géén gegarandeerde gids tot een beter en hoogstaander leven. Ze zijn ook geen doekje voor het bloeden. En een snelle oplossing bieden ze al helemaal niet. De dagboeken van Etty Hillesum zijn hooguit een oude knopendoos, met kraaltjes, steentjes, half-affe kettingen, lapjes, papiertjes, losse en aaneengeregen knopen, nooit bedoeld als zelfstandig iets, als kunstwerk, litteratuur of handreiking. De knopendoos van Etty Hillesum is geen jurk die je aan kunt trekken, hooguit iets dat je kan inspireren om je eigen knopendoos op te zoeken. Misschien dat je dan iets terugvindt van wat je al lang kwijt was. Misschien werpt zo iets een nieuw licht op een oud probleem. Etty Hillesum heeft haar dagboeken alleen voor zichzelf geschreven. En hoe meer ik er in lees, hoe duidelijker me dat wordt. Het lezen van haar intiemste overdenkingen gaat soms iets voyeuristisch krijgen. Maar ondanks mijn beschaamdheid in deze, blijf ik tegelijkertijd geïntrigeerd. Het blijft spannend en troostrijk om te zien hoe zo’n excentrieke en rebelse joodse meid de strijd aan gaat met haar eigen demonen, hoe ze verliefdheid in liefde voor velen weet om te zetten, hoe ze reageert op maatregelen die tot haar vernietiging leiden en hoe ze uiteindelijk een volwassen keuze maakt voor de dood als behorend bij het leven. Ze had immers haar eigen innerlijke bron van veiligheid en verbondenheid gevonden. Naïef wellicht, maar voor haar was het goed zo. Ik denk dat de Joodse identiteit (het deel uitmaken van die speciale cultuur en geschiedenis) van Etty Hillesum niet genoeg benadrukt kan worden; ook denk ik dat het goed is geconfronteerd te blijven met de consequenties van zo’n identiteit, of met de consequenties van welke andere identiteit ook. Het gaat om het verhaal dat daarbij hoort, het leuke en gewone net zo goed als het ongewone en verschrikkelijke. Etty Hillesum schreef dan weliswaar niet vanuit onze huidige kennis van de sjoa, de fysieke vernietiging van de joden, zij schreef wel in het voorspel daartoe en daarom hoort het hier verteld te worden. Nooit in de historie van de mensheid heeft een groep mensen zo bewust, zo industrieel en planmatig een andere groep mensen, in hun termen een heel ras van ‘Untermenschen’, willen en kunnen vernietigen. Niet alleen in Nederland, maar in een groot deel van de wereld. Ondanks alle moorden en oorlogen die er na 1945 nog zijn gepleegd, hoe groot de aantallen slachtoffers ook zijn geweest, en hoe bruut ook door wie ook uitgevoerd, de systematische, industriële en koelbloedige vernietiging van alle joden was en is zonder precedent. En….het gebeurde naast onze voordeur. Wij waren er bij wijze van spreken bij. Ook Etty Hillesum moest uiteindelijk dood, omdat ze van het verkeerde ras was, namelijk het joodse. Zo simpel was het. Zo duidelijk is het ook. Deze meidagen en deze plek maken dat maar al te duidelijk. Zonder een verleden is er ook geen toekomst. Ook die twee horen bij elkaar. De herdenkingsbijeenkomst op 4 mei in de Grote Kerk ging daarover. En ook dit Centrum is daarvoor bedoeld. Ook nu leven er nog joden in Deventer, ook al is er geen levende joodse gemeenschap meer. Verheugend en triest tegelijkertijd. Vroeger hing hier in het Etty Hillesum Centrum een grote, bijna inktzwarte affiche van Ralph Prins. Daarop stond in zwarte letters: ‚Gegen die Nacht kann man nichts machen, man kann aber ein Licht Entzünden’. Dat is haast hetzelfde als Etty Hillesum eens schreef: ‘Het feit van de omstandigheden, de goede en de slechte, moet je aanvaarden. Maar dat wil niet zeggen de je je leven er niet aan kunt wijden de slechte omstandigheden te verbeteren….’ Dat is de kracht van Etty Hillesum. Tikoen Olaam. En dat is ook de kracht van het Etty Hillesum Centrum. Een mooiere geschiedenisles, een beter herdenken is haast niet mogelijk. |
There are no translations available.
Slide me