‘It is always touching to find places on this earth that still carry the torch for humanity and the perseverance of goodness.’           
Olga Kugman

Wanneer Olga Kugman ziet dat het Etty Hillesum Centrum (EHC) de ‘toorts voor menselijkheid’ verder draagt en Dodo van Uden de vrijwilligers van het Centrum ‘veel mazzel en broches’ toewenst, dan lijkt het alsof 10 jaar uitdragen van het lot van Etty Hillesum, haar reactie in geschrifte, de vertaling ervan naar het heden en de actualiteit, herkenning ondervindt en voortzetting behoeft.

Vanaf 5 mei 1996 – de dag waarop het EHC officieel van start ging – bezocht een bonte stoet van mensen het Centrum aan de Roggestraat 3 te Deventer. Meestal waren het ouderen, overwegend Nederlanders, maar toch ook veel buitenlanders: o.a Amerikanen, Zuid-Afrikanen, Israëli’s, Belgen en Duitsers. Verrassend was de komst van groepen buitenlandse scholieren en studenten, uit Ierland, maar met name veel Italianen. Sinds het bestaan van het gefuseerde middelbare onderwijs in Deventer onder de naam Etty Hillesum Lyceum en het ter beschikking hebben van geschikt film- en werkmateriaal voor jeugdigen, ontvangt het Centrum vele scholieren uit de brugklas, die het jaar daarop nog eens terugkomen.

Eigenlijk al vanaf het begin zijn er groepen mensen in het EHC ontvangen, die naar gelang hun achtergrond en interesse, op hen toegespitste informatie over het denken van Etty en de maatschappelijke relevantie daarvan aangeboden kregen.

De redenen voor een bezoek aan het EHC zijn en waren velerlei: ‘we waren toevallig in de buurt’, ‘we maakten een stadswandeling’, ‘nee, wij hebben voor het bezoek bewust gekozen’, ‘als groep hebben we ons aangemeld en werden met voordrachten en films breed geïnformeerd’, ‘wij kwamen eigenlijk voor de expositie’, ‘wij verwachten veel van de lezing vanavond’ of ‘voor de klezmermuziekavond konden we nog kaarten reserveren!’ Kortom een bonte verzameling motieven voor een bezoek.

Velen van de bezoekers hebben hun aanwezigheid, hun indruk van of ervaring met het Centrum en zijn activiteiten willen vastleggen in het Gastenboek dat al sinds de oprichting gereed ligt. Een gedeelte van hen volstond met het noteren van hun naam en de datum van het bezoek, anderen uitten zich met waarderend proza of soms een gedichtje.

Ruim vier jaren geleden verschenen ook de eerste ontboezemingen van scholieren van het EH Lyceum in het Gastenboek.

Al deze gasten zouden niet ontvangen, begeleid en geïnformeerd zijn geworden, als er niet een team van vrijwilligers klaar had gestaan. Elk type bezoeker krijgt een op zijn/ haar behoeften toegesneden vrijwilliger aangemeten; zo wordt de scholier ontvangen door een educatief onderrichte vrijwilliger, een groep gasten door een kracht met ervaring in groepsbegeleiding en discussie en een ‘losse passant’ door een allround gastvrouw of gastheer.

Van hun activiteiten doen de vrijwilligers (VWers) verslag in logboeken. Hierin lezen we een mix aan ervaringen en belevenissen met gasten, problemen in en wensen voor de organisatie van het EHC, het vastleggen van mondelinge verzoeken of telefonische wensen, het verlenen van assistentie bij bezoek aan het documentatiecentrum of het inwilligen van verzoek om een speciale video te bekijken. Niet altijd beleven de VWers de dagen als hectisch, vaak is het rustig en kunnen de VWers méér aandacht schenken aan geïnteresseerde bezoekers.

Op heel verschillende wijze wordt door bezoekers uitdrukking gegeven aan hun beleving van het bezoek aan het EHC.

In algemene zin wordt de – vaak hernieuwde – kennismaking met Etty Hillesum door de bezoeker beschreven als:

• een open oog, een open hart (Ralph Prins),
• een vrouw (Etty), die voor mij veel troost en herinnering betekent...,
• (Etty) vol hoopgevende gedachten

soms met mystieke opmerkingen als:

• de kracht van de geest, onze spirit, gaat over alle grenzen heen
• Etty is voor mij de moderne mystica, een prachtige gelovige, een fiere vrouw..
• (Etty) een sterke bron van spiritualiteit...

maar ook met nuchtere:

• dat nog velen Etty mogen ontmoeten in haar nagelaten geschriften of
• vrouwen aan de macht

of in een al gedeeltelijk gerealiseerde ontboezeming:

• (Etty’s dagboeken) zouden vertaald de wereld rond moeten

een waardering voor Etty in het kunnen overstijgen van de nazidreiging:

• in Etty’s geschriften blijft de oorlog op de achtergrond, als was het ‘slechts’ een verstoring van het echte leven...

of een schoonheid als deze:

• La vie est belle; Etty m’a dit de croire à la vie. Moi, je crois à Etty, la belle j’embrasse

 (Mariano Hernandez)

In de beleving van vele bezoekers van het Centrum is ‘het jodin-zijn van Etty en haar tragisch lot’ heel herkenbaar, met name voor de Joodse mensen en ouderen die de WOII meemaakten of door lotgevallen van familie aan het lot van Joden worden herinnerd; zij verwoorden hun gevoelens zo:

• de getuigen mogen niet tot zwijgen worden gebracht.. (Loed Loosen)
• goed, dat wij als jongerengeneratie hier nog steeds aan herinnerd worden
• Haal jeugd naar binnen, zij weten te weinig over de oorlog en het Jodendom
• God zegene dit volk en Israël

als een blijvend programmapunt voor het Centrum:

• het Centrum bevordert de strijd tegen racisme en antisemitisme en dat behoort te worden bevorderd (Dick Houwaart)
• Everything being done to preserve Jewish history and to teach about EH is wonderful

of als een wens:

• Que Dieu benisse Israël

met weemoed:

• ..vreugde, omdat de voormalige sjoel (het huidige EHC) een waardige bestemming heeft; verdriet, omdat het geen sjoel meer is. (rabbijn Js. Jacobs)
• Dank van alle overleden joodse mensen

en om nooit te vergeten:

• Het gaat om de unieke eenlingen – waarvan EH er één van is – achter de grote, niet te bevatten getallen (van Joodse omgekomenen); goed om haar (EH) dit eerbetoon (EHC) te bewijzen (Ed van Thijn)
• Deventer heeft weer een Joodse ziel gekregen

De waardering voor het EHC als plek van herinnering en bezinningscentrum wordt als volgt onder woorden gebracht:

• Wat een geweldig initiatief ( uit 1997 en door velen zo verwoord !)
• Veel succes met jullie werk, nog vele jaren (Klaas A.D. Smelik)
• Indrukwekkend, alle goeds, belangrijk dat jullie er zijn

een plek om op adem te komen:

• Een ruimte, die ruimte geeft ( mvr. Josephus Jitta)

Ook zij die een programmadeel verzorgden in het Centrum schreven hun ervaringen op in het gastenboek zoals:

• Er heerst een ongedwongenheid binnen het EHC; ik hoef niet strak in het pak te verschijnen (Tamarah Benima)

en in een mix van Nederlands en Engels:

• You (EHC) have a...very gesellig cultural center (Naye Kapelije)

Hoe beoordelen bezoekers de maatschappelijke relevantie van het EHC als Centrum voor ontmoeting, zoals de doelstelling van het Centrum sinds kort luidt?

• Ein Begegnungscentrum ist ein Ort, wo Menschen aller Religionen lernen können das Schöne bei andere Menschen zu entdecken..

maar ook:

• EHC dedicated to tolerance and cultural enrichment.
• Ik hoop, dat de jeugd hier iets van opsteekt.
• Verdraagzaamheid en tolerantie kunnen de wereld zoveel verder brengen.
• (Het EHC dient) de ontmoeting tussen verschillende culturen en (dient) om met de kinderen gezellig te praten en muziek te maken (Paul Akkerman)

of als een persoonlijk program:

• Inspirerend ! (maar) NB, ik moet het zelf doen !

en al jaren gepraktiseerd:

• Wij, Jood en Arabier, moeten leren van de Shoah (als historie) en van Etty Hillesum (in het omgaan met angst en haat) Open House, Ramle, Israël.

Scholieren vullen hele bladzijden van het gastenboek omdat ze minder efficiënt omgaan met de ruimte. Er is een opvallend verschil in reacties tussen de brugklassers en de tweede klassers, die praktisch bezig zijn met de tentoonstelling ‘De Barst’. Brugklassers geven vaak toe dat zij meer te weten zijn gekomen over Etty, maar de methode – een film met veel gesprek en weinig actie – spreekt hen niet altijd aan. Zij reageren aldus:

heel bijzonder, best wel leuk, beetje saaie film, interessant maar saai, het was heel zielig voor de Joden, ik vond het echt erg.

De spelling van het veel gebruikte woord ‘interessant’ kent in hun schrijfstijl minstens tien varianten.

De tweede klassers geven een veel enthousiaster commentaar:

• leuker dan de vorige keer, je kan meer met je handjes doen,
• ik ben blij dat ik (haast) geen vooroordelen heb

Een scholiere (15 jr.) schreef een gedicht ‘conflict’, waaruit de volgende strofen met een wat sombere kijk op de wereld:

• kleine conflicten,      –•conflicten, keer op keer
• mens tot mens      –•’t is de aard van de mens
• ze raken dieper      –•voor eeuwig strijd

Met enkele ontboezemingen en bespiegelingen uit de logboeken van VWers over hun werk als gastvrouwen en gastheren sluiten we de reeks citaten af:

• Alle bezoekers, die iets hebben gebracht en iets hebben meegenomen (uit het EHC) of ervaren: dat maakt het hier (EHC) zitten de moeite waard !
• De mensen (bezoekers) zoeken ook een plek van stilte, van gedenken van de confrontatie met alle geweld in de wereld.
• Een mevrouw heeft hier bijna twee uur gezeten en haar hele levensgeschiedenis zitten vertellen.
• Een meneer constateert (tegenwoordig) discriminatie en betutteling – legitimatieplicht, samenscholingsverboden – maar vindt dat er niets geleerd is van het verleden – Aussweis, Für Juden verboten.

en uit een diep ontroerende ontmoeting:

• Hij zat destijds in Groningen in de Joodse wijk op school en herinnert zich ’n aantal Joodse klasgenootjes; (het is) ontroerend hoe oude mensen de herinneringen aan die Joodse kinderen van toen levend houden alsof ze daardoor a.h.w. nog ‘present’ zijn; ze zijn niet in het niets verdwenen !

Een VWer noteerde uit een gesprek met enkele Duitse dames:

• Es tut uns Leid dass das alles so passiert ist.

De ervaringen van mensen met het werk van Etty zoals uitgedragen door het EHC in de achter ons liggende 10 jaren en getoonzet in de citaten die ontleend werden aan de gasten- en logboeken, verwoorden de stille wens van Etty, dat ‘wanneer het mij niet vergund is het grote verhaal van bezetting, deportatie en moord te vertellen, anderen dat wèl zullen doen’.

Dit leven van Etty beleven en de lijnen van verdraagzaamheid – maar ook van verzet waar nodig – doortrekkend om tot beter begrip in deze wereld te komen dat geeft aan het EHC en vrijwilligers zijn betekenis. Voor mijzelf wordt deze betekenis herkenbaar geformuleerd in de Joods-profetische uitspraak:

• ‘... en wat vraagt de Ene anders van je dan recht doen, vriendschap liefhebben en ootmoedig wandelen met je God .’ (Mich 6:8, Naardense Bijbel)