In februari 2013 zijn we gestart met het project: "Deventer leest Etty". 

Om meer bekendheid te geven aan het leven en gedachtengoed van Etty Hillesum zijn we een nieuwe leesestafette gestart met het boek "Het denkende hart van de barak". In brieven schrijft Etty over haar persoonlijke, innerlijke ontwikkeling tijdens haar verblijf in doorgangskamp Westerbork. 

Deelnemers uit Deventer en omstreken krijgen dit boek uitgereikt en geven het door aan een volgende lezer.  
Er zijn nog enkele exemplaren van het Denkend Hart van de Barak beschikbaar. Wilt u ook meelezen, meld u dan aan via Dit e-mailadres is beschermd tegen spambots. U heeft Javascript nodig om het te kunnen zien. .  
Iedere lezer wordt om een reactie per mail gevraagd. Alle reacties worden op deze pagina weergegeven. En voor alle deelnemers en geïnteresseerden zullen wij later een speciale bijeenkomst organiseren over deze leesestafette. 

ONTVANGEN REACTIES: 

Hiltje, Deventer:

Het boek las ik voor het eerst in 1994, daarna nog eens en nu voor de 3e keer. En iedere keer kom ik wéér andere passages tegen die tot verder overdenken en doordenken uitnodigen. En wat een bijdrage aan de geschiedschrijving! Zeker het 2e deel van deze brievenbundel zou iedere Nederlander moeten lezen en tot zich laten doordringen.

Pien, Gorssel:

Hoe levenskrachtig is liefde! Tussen Etty en haar familie, en in al haar vriendschappen binnen en buiten het prikkeldraad. En hoe haar Godsbesef haar steeds weer sterkt en verwondert in alles. Dat ze zich zelfs intens blij kan voelen in die barre omstandigheden. Haar woorden inspireren me enorm.

Elske, Deventer:

Etty laat in haar brieven een grenzeloos optimisme zien. Door het hele boek schrijft ze dat ze (God) dankbaar is voor het goede en gelukkige leven dat ze heeft. Daarbij is ze niet blind, wat voor afschuwelijke dingen in het kamp gebeuren en ze werpt zich op als helper en trooster voor mensen die dat nodig hebben en voor haar ouders en Mischa, waar ze zich speciaal zorgen om maakt, hoewel ze vindt, dat ze dit onderscheid niet zou mogen maken. Ze is ervan overtuigd dat ieder mens bij een nieuwe (moeilijke) situatie, nieuwe inzichten krijgt en nieuwe gereedschappen krijgt, om de nieuwe situatie weer aan te kunnen. Tegelijkertijd beschrijft ze ook, dat vele mensen in het kamp, door ziekte en honger en de ellendige situatie en de wekelijkse spanning, van wie er op transport moet, dit niet lukt. 

Ze beschrijft zichzelf in de moeilijke situatie, dat ze mee helpt, om mensen die op transport moeten, klaar te maken voor de reis. Tegelijk beschrijft ze ook de minachting die ze heeft, voor de joodse medewerkers van de kampcommandant, die helpen de transporten te regelen. Door het hele boek heen laat Etty een niet aflatende interesse en zorg zien in/voor de mensen om haar heen en de vrienden naar wie ze haar brieven schrijft.

Met steeds weer enige schaamte vraagt ze haar vrienden of ze weer etenswaren en andere zaken op willen sturen. Het liefst vraagt ze dit voor haar ouders of anderen, terwijl ze zelf terloops meldt dat ze weer flauw gevallen is. Ze toont zich steeds verheugd dankbaar voor de opgestuurde pakketten. Etty laat zien dat ze, ondanks de zeer slechte en onmenselijke omstandigheden waarin ze verkeert, zeer in de mens blijft geloven en in het goede van het leven. Rancune kent zij niet. Je zou zeggen dat dit bovenmenselijk is, maar zijzelf ziet deze houding als een onderdeel van haar gewone mens zijn.

Mieke, Epse:

De mooiste en langste brief, die Etty schrijft is aan de 2 zusters in Den Haag, eind Dec. 1942.  Wat indrukwekkend!, wat schrijft ze prachtig, terwijl ze zelf schrijft:" Mijn vulpen beschikt niet over die indrukwekkende accenten om ook maar in de verste verte een beeld van deze transporten te kunnen geven". Alles wat zij schrijft over de transporten is aangrijpend en dan vooral als ze zelf moet, dan denk je toch, hoe heeft dit alles kunnen gebeuren??

Een boekje om aan iedereen te laten lezen.

Aart, Twello:

Nou, dan zou ik zeggen dat de titel van het boek een tegenspraak inhoudt. Bij “denken” gaat het om verstand, om de ratio, en bij “hart” gaat het om gevoel. Etty gebruikte vooral haar hart, haar gevoel, haar ziel. Ze gebruikte ook wel haar verstand maar met de uitkomst daarvan deed zij niets. Uiteraard wist niemand precies wat daar in Polen gebeurde. Ook Etty niet, maar zij had allang begrepen dat het niet ging om een werkkamp want daarvoor hoef je geen zwakken, zieken, kindertjes of bejaarden van hun bed te jagen en in een goederenwagon te persen. Zijzelf had ook wel kunnen onderduiken, maar wilde het niet. De titel van het boek zou dus misschien zoiets moeten zijn als: “Het medelijdende hart van de barak”, of “Het van medemenselijkheid overstromende hart van de barak”. 

Maar het is een zeer aangrijpend boek. 

Rien, Apeldoorn: 

Bij alles wat ik de laatste tijd gelezen heb van Etty raak ik steeds sprakelozer. Het is allemaal zo veelomvattend en laat zoveel onverwachte wendingen, diepten en vergezichten zien, dat ik niet in staat ben enige samenvatting te geven. Het staat ook zo ver van mij af, in de zin dat het voor mij onbereikbaar lijkt om zoveel inzicht, zingeving, geloof, standvasigheid, overtuiging en ga zo maar door te kunnen ervaren of bereiken. 

Toch zal ik proberen een paar reacties op het boek te geven. 
Opvallend is de summiere beschrijving van het dagelijkse leven in het kamp, alsof het haar niet kan raken. Wel haar mededogen en compassie met bewoners die haar om raad vragen, de niet aflatende aandacht en tijd voor de mensen in de ziekenbarak. Wel het mee-lijden, ze doet dit lijkt mij met niet veel woorden, maar met haar aanwezigheid. Zij gaat achter de ander staan, klaar om hem of haar te ondersteunen bij een dreigend omvallen als de ander het eenvoudig niet meer kan dragen.
Etty's rotsvaste godsvertrouwen, de steeds weer uitgesproken dankbaarheid voor het leven, voor haar bestaan op dàt moment, dat zij er getuige van mag en wil zijn. Haar reactie bij het getuige zijn van het vreselijke transport uit de strafbarakken, waar speciaal aangevoerde peletons militairen voor de "begeleiding" moeten zorgen. Om in die van wreedheid verstarde "koppen" Gods evenbeeld te zien, gaat zelfs Etty te ver al is haar reactie wel erg onderkoeld. Toch breekt haar vertrouwen niet. Dat blijkt bij haar eigen transport, "zingende hebben wij het kamp verlaten", dat zullen geen bekende deuntjes geweest zijn maar een psalm of een joods lied, in ieder geval, lijkt mij, om stem te geven aan dat vertrouwen.
Opvallend uit de brieven is dat zij niet spreekt over haar dagboek, volgens mij alleen tegen Christine. Zij ziet het dagboek echt als haar persoonlijke ontwikkeling en worsteling en vindt zichzelf nog niet "rijp" om daarmee naar buiten te komen, haar gedachten en ideeën bedoel ik.
Het beeld dat Etty vrijwillig op transport ging, lijkt mij niet helemaal juist, gezien de brief van Jopie Vleeschhouwer waarin hij zegt dat de kansen voor Etty op vrijstelling van dit transport goed waren en zij vervolgens veel pogingen hebben gedaan om dit voor elkaar te krijgen (achteraf blijkt dat niemand zijn vingers wilde branden aan de toorn van Rauter).

Dit zijn een paar reacties op een boek dat mij weer zeer geraakt heeft, veel stof tot overdenken en weer teruglezen. En mijzelf de vraag stellen hoe ga ik zelf om met deze levenshouding, wat doe ik er zelf aan. Daar heb ik voorlopig mijn handen vol aan. 

Miranda, Zutphen: 

Het boek van Etty was weer wonderbaarlijk, hoe je in zulke omstandigheden nog zo dicht bij jezelf en je overtuigingen kan blijven! Als ik Etty lees, geeft mij dat altijd weer hoop en veel moed.

Arja, Deventer:

Zelf vond ik het een zeer indrukwekkend boek!
Ik was vooral onder de indruk van de ogenschijnlijk bijna "gewone levens" die daar in Westerbork geleefd werden. Met allerlei ontberingen, toenemende druk en afnemende mogelijkheden qua levensomstandigheden, maar toch....Vooral zo aangrijpend in het licht van wat er ondertussen in Polen gebeurde en van wat wij nu weten wat er met Etty en haar familie nog stond te gebeuren. Ik vind het bijna onvoorstelbaar, die tegenstelling tussen een hoopvol leven - zelfs ten opzichte van de verschrikkelijke ontberingen die men zag aankomen voor degenen die op transport gingen - en de onontkoombare werkelijkheid van de Endlösung. Ook de manier waarop Etty en veel van de anderen ondanks alles de moed erin hielden, steeds bezig waren om te helpen waar ze konden. Maar ook het idee - de horror echt! - van die wekelijkse verplichte treinquota en het helpen inpakken voor degenen die vertrokken......terwijl wij nu weten dat velen van hen direct na aankomst naar de gaskamer gebracht werden...Ik vind het verder een heel mooi project en ik hoop dat we op de een of andere manier met degenen die het boek dit seizoen lezen, nog een keer kunnen uitwisselen over onze ervaringen.

Maarten, Markelo: 

Ook bij de tweede lezing werd ik weer getroffen door de relativerende en soms afstandelijk beschouwende tekst, geschreven in onmenselijke en uitzichtloze omstandigheden.

Marianne, Deventer: 

Het is een zeer indrukwekkend verslag.
Ik vond het fijn dat ik mee kon doen aan Deventer leest Etty Hillesum.

Nynke, Olst: 

 Indringend, om stil van te worden..........Zo onbegrijpelijk en verbijsterend dat er zo'n vernietiging heeft plaatsgehad en zo met mensenlevens is omgegaan.
Je wordt weer met de neus op de feiten gedrukt door het lezen van dit ooggetuigenverslag. Zo goed beschreven door Etty, zelfs te moeilijk en complex om alles onder woorden te brengen. En respect, groot respect voor haar innerlijke houding.

Gerda, Deventer: 

Ik vond het een erg indrukwekkend boekje.

Wouter, Pijnacker: 

Ik kreeg "het denkende hart van de barak" van mijn zus Gerda die in Deventer woont. Zelf woon ik in Pijnacker en heb het de afgelopen week gelezen. Mijn bewondering voor Etty is alleen maar toegenomen. Jezelf zo kunnen wegcijferen en er zijn voor anderen in een wereld die zo hard en meedogenloos is. En dan zo kunnen schrijven met humor en kracht. Het raakt je diep en helaas, deze situaties komen nog steeds voor. 

Willem: 

Ik heb het boek een aantal weken geleden ontvangen van Rien. Ik heb het boek gelezen tijdens mijn vakantie met mijn dochter.
Uitspraken als: "Eet je pudding, anders ga je alleen op transport" blijven hangen. Dat is onvoorstelbaar. Verder viel op: het geloof in het positieve van Etty en de kameraadschap tussen mensen die eenzelfde lot delen. Ik had het boek al enige weken geleden aan mijn vader gegeven, maar die meldde mij dat hij er niet doorheen kwam en vroeg of ik iemand anders wilde zoeken. Bedankt dat ik het boek mocht lezen.

Wil, Gravendeel: 

Met veel genoegen heb ik dit indrukwekkende boek gelezen. Het heeft een diepe indruk nagelaten. Hoe Etty zich in zulke omstandigheden zo om andere mensen bekommerde. Dit boek heb ik 25 december doorgegeven aan mijn dochter Petra in Dordrecht.

Gerda, Deventer:

De brieven van Etty Hillesum vond ik indrukwekkend, praktisch en liefdevol tegelijk. Wat een wijze, sterke vrouw was Etty. Wat een liefde en mededogen voor haar medemens toont zij ons. Wat een psychologische kracht moet je hebben om in een mensonterende omgeving als Kamp Westerbork nog relativerend naar jezelf en je omgeving te kunnen kijken. En er dan ook nog zo waardig over te schrijven. Want wat een mooie zinnen staan er in deze brieven. Sommige ervan wilde ik wel hardop voorlezen aan de mensen om me heen. Soms deed ik dat ook. Ik vind het een verrijking dat ik door de actie "Deventer leest Etty" kennis heb kunnen maken met Etty Hillesum. Bedankt voor dit mooie initiatief.

Tanja, Deventer: 

Ik heb het boek "het denkende hart van de barak" van Etty Hillesum van Annemarie gekregen en in één adem uitgelezen. Een prachtig, roerend tijdsdocument dat een diepe indruk op me achterlaat. 

Mies, Goedereede:

Ik vond het een bijzonder boek. In het begin lijkt ze ontzettend naïef; ze wist ook nog niet wat wat nu weten. Aan het eind van het boek lijkt ze toch meer in de realiteit te staan en toch blijft ze steeds in het goede van de mensen geloven ondanks alles wat ze om zich heen ziet. Heel knap. Verder een geweldig leuk initiatief, zo'n rondreisboek. De manier waarop ik dit boek kreeg van een collega was op zich wel bijzonder. Afgelopen december was ik in Deventer en heb een foto gemaakt van het bord op de synagoge "Etty Hillesum Centrum". Ik wilde er meer van weten en dacht als ik een foto maak kan ik het weer terugvinden. De avond voor ik het boek kreeg had ik de foto weer opgezocht en was op het internet al het een en ander gaan bekijken. Toen ik dan ook de volgende dag het boek via mijn collega kreeg, was dat wel een heel vreemde ervaring. Toeval bestaat niet.

Ella, Olst: 

Ik vind het moeilijk om zo iets over het boek te schrijven. Hoewel ik best veel weet over de Jodenvervolging en alles wat er gebeurd is in de oorlog, was het toch wel heel heftig. Het weeskindje dat toch naar de trein werd gebracht door een verzorgster omdat er 1 te weinig was, heeft me dagen achtervolgd..... De mens Etty Hillesum heeft vele kanten en stelt me wel voor raadsels. 

Gerda, Deventer: 

Hartelijk dank voor het boek met de brieven van Etty Hillesum. Ik heb met verbazing over de kracht van deze vrouw gelezen. Het is bijna niet te bevatten wat ze voor een grote groep mensen heeft gedaan. Het heeft me geraakt.