Etty Hillesum

Eën van de projecten van het Etty Hillesum Centrum is: "Deventer leest Etty", een leesestafette met deelnemers uit Nederland en België.

deventer leest etty 4Om meer bekendheid te geven aan het leven en gedachtengoed van Etty Hillesum zijn we deze leesestafette gestart met het boek "Het denkende hart van de barak". In brieven schrijft Etty over haar persoonlijke, innerlijke ontwikkeling tijdens haar verblijf in doorgangskamp Westerbork.

Deelnemers uit Deventer en omstreken krijgen dit boek uitgereikt en geven het door aan een volgende lezer.
Er zijn nog enkele exemplaren van het Denkend Hart van de Barak beschikbaar. Wilt u ook meelezen, meld u dan aan via Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken..
Iedere lezer wordt om een reactie per mail gevraagd. Alle reacties worden op deze pagina weergegeven. En voor alle deelnemers en geïnteresseerden zullen wij later een speciale bijeenkomst organiseren over deze leesestafette. img147

ONTVANGEN REACTIES:

Hiltje, Deventer:

Het boek las ik voor het eerst in 1994, daarna nog eens en nu voor de 3e keer. En iedere keer kom ik wéér andere passages tegen die tot verder overdenken en doordenken uitnodigen. En wat een bijdrage aan de geschiedschrijving! Zeker het 2e deel van deze brievenbundel zou iedere Nederlander moeten lezen en tot zich laten doordringen.

Pien, Gorssel:

Hoe levenskrachtig is liefde! Tussen Etty en haar familie, en in al haar vriendschappen binnen en buiten het prikkeldraad. En hoe haar Godsbesef haar steeds weer sterkt en verwondert in alles. Dat ze zich zelfs intens blij kan voelen in die barre omstandigheden. Haar woorden inspireren me enorm.

dagboekElske, Deventer:

Etty laat in haar brieven een grenzeloos optimisme zien. Door het hele boek schrijft ze dat ze (God) dankbaar is voor het goede en gelukkige leven dat ze heeft. Daarbij is ze niet blind, wat voor afschuwelijke dingen in het kamp gebeuren en ze werpt zich op als helper en trooster voor mensen die dat nodig hebben en voor haar ouders en Mischa, waar ze zich speciaal zorgen om maakt, hoewel ze vindt, dat ze dit onderscheid niet zou mogen maken. Ze is ervan overtuigd dat ieder mens bij een nieuwe (moeilijke) situatie, nieuwe inzichten krijgt en nieuwe gereedschappen krijgt, om de nieuwe situatie weer aan te kunnen. Tegelijkertijd beschrijft ze ook, dat vele mensen in het kamp, door ziekte en honger en de ellendige situatie en de wekelijkse spanning, van wie er op transport moet, dit niet lukt.

Ze beschrijft zichzelf in de moeilijke situatie, dat ze mee helpt, om mensen die op transport moeten, klaar te maken voor de reis. Tegelijk beschrijft ze ook de minachting die ze heeft, voor de joodse medewerkers van de kampcommandant, die helpen de transporten te regelen. Door het hele boek heen laat Etty een niet aflatende interesse en zorg zien in/voor de mensen om haar heen en de vrienden naar wie ze haar brieven schrijft.heide

Met steeds weer enige schaamte vraagt ze haar vrienden of ze weer etenswaren en andere zaken op willen sturen. Het liefst vraagt ze dit voor haar ouders of anderen, terwijl ze zelf terloops meldt dat ze weer flauw gevallen is. Ze toont zich steeds verheugd dankbaar voor de opgestuurde pakketten. Etty laat zien dat ze, ondanks de zeer slechte en onmenselijke omstandigheden waarin ze verkeert, zeer in de mens blijft geloven en in het goede van het leven. Rancune kent zij niet. Je zou zeggen dat dit bovenmenselijk is, maar zijzelf ziet deze houding als een onderdeel van haar gewone mens zijn.

Mieke, Epse:

De mooiste en langste brief, die Etty schrijft is aan de 2 zusters in Den Haag, eind Dec. 1942. Wat indrukwekkend!, wat schrijft ze prachtig, terwijl ze zelf schrijft:" Mijn vulpen beschikt niet over die indrukwekkende accenten om ook maar in de verste verte een beeld van deze transporten te kunnen geven". Alles wat zij schrijft over de transporten is aangrijpend en dan vooral als ze zelf moet, dan denk je toch, hoe heeft dit alles kunnen gebeuren??

Een boekje om aan iedereen te laten lezen.

Aart, Twello:

Nou, dan zou ik zeggen dat de titel van het boek een tegenspraak inhoudt. Bij “denken” gaat het om verstand, om de ratio, en bij “hart” gaat het om gevoel. Etty gebruikte vooral haar hart, haar gevoel, haar ziel. Ze gebruikte ook wel haar verstand maar met de uitkomst daarvan deed zij niets. Uiteraard wist niemand precies wat daar in Polen gebeurde. Ook Etty niet, maar zij had allang begrepen dat het niet ging om een werkkamp want daarvoor hoef je geen zwakken, zieken, kindertjes of bejaarden van hun bed te jagen en in een goederenwagon te persen. Zijzelf had ook wel kunnen onderduiken, maar wilde het niet. De titel van het boek zou dus misschien zoiets moeten zijn als: “Het medelijdende hart van de barak”, of “Het van medemenselijkheid overstromende hart van de barak”.

Maar het is een zeer aangrijpend boek.

etty hillesum

Rien, Apeldoorn:

Bij alles wat ik de laatste tijd gelezen heb van Etty raak ik steeds sprakelozer. Het is allemaal zo veelomvattend en laat zoveel onverwachte wendingen, diepten en vergezichten zien, dat ik niet in staat ben enige samenvatting te geven. Het staat ook zo ver van mij af, in de zin dat het voor mij onbereikbaar lijkt om zoveel inzicht, zingeving, geloof, standvasigheid, overtuiging en ga zo maar door te kunnen ervaren of bereiken.

Toch zal ik proberen een paar reacties op het boek te geven.
Opvallend is de summiere beschrijving van het dagelijkse leven in het kamp, alsof het haar niet kan raken. Wel haar mededogen en compassie met bewoners die haar om raad vragen, de niet aflatende aandacht en tijd voor de mensen in de ziekenbarak. Wel het mee-lijden, ze doet dit lijkt mij met niet veel woorden, maar met haar aanwezigheid. Zij gaat achter de ander staan, klaar om hem of haar te ondersteunen bij een dreigend omvallen als de ander het eenvoudig niet meer kan dragen.
Etty's rotsvaste godsvertrouwen, de steeds weer uitgesproken dankbaarheid voor het leven, voor haar bestaan op dàt moment, dat zij er getuige van mag en wil zijn. Haar reactie bij het getuige zijn van het vreselijke transport uit de strafbarakken, waar speciaal aangevoerde peletons militairen voor de "begeleiding" moeten zorgen. Om in die van wreedheid verstarde "koppen" Gods evenbeeld te zien, gaat zelfs Etty te ver al is haar reactie wel erg onderkoeld. Toch breekt haar vertrouwen niet. Dat blijkt bij haar eigen transport, "zingende hebben wij het kamp verlaten", dat zullen geen bekende deuntjes geweest zijn maar een psalm of een joods lied, in ieder geval, lijkt mij, om stem te geven aan dat vertrouwen.
gelelupinenOpvallend uit de brieven is dat zij niet spreekt over haar dagboek, volgens mij alleen tegen Christine. Zij ziet het dagboek echt als haar persoonlijke ontwikkeling en worsteling en vindt zichzelf nog niet "rijp" om daarmee naar buiten te komen, haar gedachten en ideeën bedoel ik.
Het beeld dat Etty vrijwillig op transport ging, lijkt mij niet helemaal juist, gezien de brief van Jopie Vleeschhouwer waarin hij zegt dat de kansen voor Etty op vrijstelling van dit transport goed waren en zij vervolgens veel pogingen hebben gedaan om dit voor elkaar te krijgen (achteraf blijkt dat niemand zijn vingers wilde branden aan de toorn van Rauter).

Dit zijn een paar reacties op een boek dat mij weer zeer geraakt heeft, veel stof tot overdenken en weer teruglezen. En mijzelf de vraag stellen hoe ga ik zelf om met deze levenshouding, wat doe ik er zelf aan. Daar heb ik voorlopig mijn handen vol aan.

Miranda, Zutphen:

Het boek van Etty was weer wonderbaarlijk, hoe je in zulke omstandigheden nog zo dicht bij jezelf en je overtuigingen kan blijven! Als ik Etty lees, geeft mij dat altijd weer hoop en veel moed.

Arja, Deventer:

Zelf vond ik het een zeer indrukwekkend boek!
Ik was vooral onder de indruk van de ogenschijnlijk bijna "gewone levens" die daar in Westerbork geleefd werden. Met allerlei ontberingen, toenemende druk en afnemende mogelijkheden qua levensomstandigheden, maar toch....Vooral zo aangrijpend in het licht van wat er ondertussen in Polen gebeurde en van wat wij nu weten wat er met Etty en haar familie nog stond te gebeuren. Ik vind het bijna onvoorstelbaar, die tegenstelling tussen een hoopvol leven - zelfs ten opzichte van de verschrikkelijke ontberingen die men zag aankomen voor degenen die op transport gingen - en de onontkoombare werkelijkheid van de Endlösung. Ook de manier waarop Etty en veel van de anderen ondanks alles de moed erin hielden, steeds bezig waren om te helpen waar ze konden. Maar ook het idee - de horror echt! - van die wekelijkse verplichte treinquota en het helpen inpakken voor degenen die vertrokken......terwijl wij nu weten dat velen van hen direct na aankomst naar de gaskamer gebracht werden...Ik vind het verder een heel mooi project en ik hoop dat we op de een of andere manier met degenen die het boek dit seizoen lezen, nog een keer kunnen uitwisselen over onze ervaringen.westerbork

Maarten, Markelo:

Ook bij de tweede lezing werd ik weer getroffen door de relativerende en soms afstandelijk beschouwende tekst, geschreven in onmenselijke en uitzichtloze omstandigheden.

Marianne, Deventer:

Het is een zeer indrukwekkend verslag.
Ik vond het fijn dat ik mee kon doen aan Deventer leest Etty Hillesum.

Nynke, Olst:

Indringend, om stil van te worden..........Zo onbegrijpelijk en verbijsterend dat er zo'n vernietiging heeft plaatsgehad en zo met mensenlevens is omgegaan.
Je wordt weer met de neus op de feiten gedrukt door het lezen van dit ooggetuigenverslag. Zo goed beschreven door Etty, zelfs te moeilijk en complex om alles onder woorden te brengen. En respect, groot respect voor haar innerlijke houding.

Gerda, Deventer:

Ik vond het een erg indrukwekkend boekje.

Wouter, Pijnacker:

Ik kreeg "het denkende hart van de barak" van mijn zus Gerda die in Deventer woont. Zelf woon ik in Pijnacker en heb het de afgelopen week gelezen. Mijn bewondering voor Etty is alleen maar toegenomen. Jezelf zo kunnen wegcijferen en er zijn voor anderen in een wereld die zo hard en meedogenloos is. En dan zo kunnen schrijven met humor en kracht. Het raakt je diep en helaas, deze situaties komen nog steeds voor. deventer leest etty 1

Willem:

Ik heb het boek een aantal weken geleden ontvangen van Rien. Ik heb het boek gelezen tijdens mijn vakantie met mijn dochter.
Uitspraken als: "Eet je pudding, anders ga je alleen op transport" blijven hangen. Dat is onvoorstelbaar. Verder viel op: het geloof in het positieve van Etty en de kameraadschap tussen mensen die eenzelfde lot delen. Ik had het boek al enige weken geleden aan mijn vader gegeven, maar die meldde mij dat hij er niet doorheen kwam en vroeg of ik iemand anders wilde zoeken. Bedankt dat ik het boek mocht lezen.

Wil, Gravendeel:

Met veel genoegen heb ik dit indrukwekkende boek gelezen. Het heeft een diepe indruk nagelaten. Hoe Etty zich in zulke omstandigheden zo om andere mensen bekommerde. Dit boek heb ik 25 december doorgegeven aan mijn dochter Petra in Dordrecht.

Gerda, Deventer:

De brieven van Etty Hillesum vond ik indrukwekkend, praktisch en liefdevol tegelijk. Wat een wijze, sterke vrouw was Etty. Wat een liefde en mededogen voor haar medemens toont zij ons. Wat een psychologische kracht moet je hebben om in een mensonterende omgeving als Kamp Westerbork nog relativerend naar jezelf en je omgeving te kunnen kijken. En er dan ook nog zo waardig over te schrijven. Want wat een mooie zinnen staan er in deze brieven. Sommige ervan wilde ik wel hardop voorlezen aan de mensen om me heen. Soms deed ik dat ook. Ik vind het een verrijking dat ik door de actie "Deventer leest Etty" kennis heb kunnen maken met Etty Hillesum. Bedankt voor dit mooie initiatief.

Tanja, Deventer:

Ik heb het boek "het denkende hart van de barak" van Etty Hillesum van Annemarie gekregen en in één adem uitgelezen. Een prachtig, roerend tijdsdocument dat een diepe indruk op me achterlaat.

Mies, Goedereede:

etty hillesum centrum 1Ik vond het een bijzonder boek. In het begin lijkt ze ontzettend naïef; ze wist ook nog niet wat wat nu weten. Aan het eind van het boek lijkt ze toch meer in de realiteit te staan en toch blijft ze steeds in het goede van de mensen geloven ondanks alles wat ze om zich heen ziet. Heel knap. Verder een geweldig leuk initiatief, zo'n rondreisboek. De manier waarop ik dit boek kreeg van een collega was op zich wel bijzonder. Afgelopen december was ik in Deventer en heb een foto gemaakt van het bord op de synagoge "Etty Hillesum Centrum". Ik wilde er meer van weten en dacht als ik een foto maak kan ik het weer terugvinden. De avond voor ik het boek kreeg had ik de foto weer opgezocht en was op het internet al het een en ander gaan bekijken. Toen ik dan ook de volgende dag het boek via mijn collega kreeg, was dat wel een heel vreemde ervaring. Toeval bestaat niet.

Mies maakte hier een foto van...........

Ella, Olst:

Ik vind het moeilijk om zo iets over het boek te schrijven. Hoewel ik best veel weet over de Jodenvervolging en alles wat er gebeurd is in de oorlog, was het toch wel heel heftig. Het weeskindje dat toch naar de trein werd gebracht door een verzorgster omdat er 1 te weinig was, heeft me dagen achtervolgd..... De mens Etty Hillesum heeft vele kanten en stelt me wel voor raadsels.

Gerda, Deventer:

Hartelijk dank voor het boek met de brieven van Etty Hillesum. Ik heb met verbazing over de kracht van deze vrouw gelezen. Het is bijna niet te bevatten wat ze voor een grote groep mensen heeft gedaan. Het heeft me geraakt.

Cor, Raalte:

Het was goed om dit boekje in de afgelopen weken te kunnen lezen. Fijn dat u het op deze wijze onder de aandacht brengt. Zelf ben ik nog "van vóór de oorlog" en de moord op de joden is voor mij nog altijd één van de meest beschamende gebeurtenissen uit onze collectieve geschiedenis.
"Het denkende hart van de barak" is een ontroerend verhaal over een wijze jonge vrouw.
Ik heb het boekje doorgegeven aan onze dochter en schoonzoon en hun kinderen.

gelelupinen2Bert-Jan, Assen:

Wat een mooi idee om het boek "Het denkende hart van de barak" op reis te laten gaan. Ik heb het inmiddels op 9 juni 2013 doorgegeven aan Jeanette in Amersfoort. De dagboeken van Etty Hillesum heb ik in de jaren tachtig gelezen. Bij het lezen van "Het denkende hart" was ik opnieuw getroffen door de woorden van deze bijzondere vrouw.
Voor een deel heeft dit te maken met haar vermogen om - los van haar eigen particuliere leven - het lot van haar volk mee te ondergaan, tot de uiterste consequentie. Niet zozeer een besluit als wel een (levens)houding uit diepe overtuiging. Zoals ze het opgeschreven heeft: "(...) maar toch, wanneer wij een na-oorlogse, berooide wereld niet méér te bieden hebben dan onze ten koste van alles geredde lichamen en niet een nieuwe zin, die komt uit de diepste putten van onze nood en onze vertwijfeling, dan zal dat te weinig zijn".

Voor een ander deel ook door woorden die, los van de donkere tijd waarin ze zijn opgeschreven, ook nu zo herkenbaar (en bruikbaar) zijn. Ik doel hier op de passage op pagina 17 over passieve activiteit: het dragen en accepteren van dingen die onherroepelijk zijn, waardoor nieuwe krachten vrijkomen. Dat is een inspirerende overweging!
En wat bijzonder dat wij in de boeken van Etty Hillesum kunnen zien wat die nieuwe krachten betekenen.
Hartelijk dank dat ik dit mooie boek heb mogen lezen!

Thea K, Deventer:

Het boek "Het denkende hart van de barak" heb ik al lang geleden gelezen en met een leesgroepje doorgesproken.
Ik heb grote bewondering voor Etty Hillesum. Onvoorstelbaar wat zij doorstaan heeft en hoe. Geestelijk was zij zeer sterk en een voorbeeld voor mij, hoe je onder alle omstandigheden gelukkig kunt zijn. Ik ga het boek nu doorgeven aan Minneke W. in de maand juli.
Bedankt en een groet van Thea.

Mineke W, Bathmen:

Wat een goed initiatief zo'n doorgeefboek. Het was erg indrukwekkend om te lezen hoe Etty de tijd in Westerbork heeft beleefd.
Mijn vader (92 jaar en zelf de oorlog meegemaakt) heeft het boek ook gelezen en er kwamen weer vele herinneringen/verhalen uit de oorlog naar boven

Sanne A.P., Amersfoort:

Via een vriendin ontving ik het boek 'het denkend hart van de barak'. Een boek wat een stuk van het proces laat zien, wat Etty heeft meegemaakt gedurende de jaren van de briefwisselingen. Ik vond het mooi om te zien hoe de beleving en verandering zich vormt. Momenteel doe ik zelf kwalitatief, narratief onderzoek omdat ik denk dat de levensverhalen van mensen vaak meer zeggen dan de feiten uit de geschiedenis. Beleving is wat kleur geeft aan het verhaal. Kleine verhalen die tot grotere verhalen komen en de situatie van die tijd schetsen, geïnspireerd door niet alleen de feitelijke gebeurtenissen maar ook alle sociale en intermenselijke processen en belevingen in die tijd. Ik wil jullie danken voor het delen van dit boek. Via dezelfde vriendin als van wie ik dit boek kreeg, gaat deze naar een volgende. Ik zal hen vragen ook een e-mail te sturen naar jullie.

Godfried, Hilversum:

Op 24 mei 1943 krijgt Etty Hillesum in Amsterdam een oproep voor Westerbork, die daags erna echter wordt ingetrokken met het bericht dat het om een vergissing gaat. Etty schrijft daarover [blz. 71]: Ik vind dat een ietwat merkwaardige uitdrukking: een "vergissing", alsof het voor alle anderen geen vergissing was. Nou ja, over dit naargeestige onderwerp begin ik nu niet te filosoferen (...).

kaart etty  hDeze bijna terloops gedane opmerking komt steeds in me op als ik aan 'Het denkende hart van de barak' denk. Misschien omdat deze passage voor mijn gevoel zo veel over Etty zegt: feilloos raak, in een ingetogen, beheerste bewoording die de inhoud juist extra lading geeft. Maar bovenal is het Etty ten voeten uit om die vergissing niet voor zichzelf te houden, maar op 'alle anderen' te betrekken. En al 'filosofeert' ze er hier niet over, tussen de regels door lees je de pijnlijke constatering dat vergissen ook op deze onvoorstelbare schaal menselijk is, in de zin van 'door mensen begaan', hoe weerzinwekkend de gedachte daaraan ook is.

Zowel de ingetogen toonzetting van Etty's brieven, als haar onuitputtelijke medeleven met haar lotgenoten dat uit deze brieven naar voren komt, is tot het einde toe indrukwekkend. Haatgevoelens zijn haar vreemd, al haar bespiegelingen ademen de overtuiging dat iedere atoom haat, aan deze wereld toegevoegd, haar onherbergzamer maakt, dan zij al is, zoals zij eind 1942 in Amsterdam schrijft [blz. 63].
Opvallend vind ik dan ook dat Etty aan de mensen die aan de kant van de 'vergissing' staan, in de periferie of zelfs in het epicentrum van de haat, nauwelijks of geen woorden vuil maakt: zij krijgen geen gezicht als we lezen over 'groene politie', 'een blauw uniform met helm', 'hoge omes uit Den Haag' en 'een man met een helm en een geweer'. Maar áls ze zich dan iets meer toelegt op het afschilderen van deze mensen, begint het al gauw, dankzij haar literair-beeldende gave, op theater te lijken. Zo gebruikt ze voor een generaal die het kamp bezoekt, een hilarisch kloddertje verf [blz. 113]: Een dikke pad in een groen uniform schoof tussen de barakken door (...). Ook de menselijkheid en het charisma die de kampcommandant worden toegedicht, weet zij met kleine ironische steekjes door te prikken. Daarmee laat ze blijken dat gevoel voor humor je kan helpen je (enigszins) staande te houden in deze 'grootst mogelijke ellende', waarin de werkelijkheid menselijkerwijs allang niet meer te bevatten is: Vlak voor onze ogen geschiedt er een massamoord, het is zo onbegrijpelijk alles (...) Het is soms net of het allemaal niet echt is, wat er gebeurt, schrijft Etty op 8 juni 1943 in Westerbork [blz. 78-79].

Ten slotte, als de situatie in het kamp voelbaar onhoudbaar wordt, kijken we met Etty toch nog even recht in het gezicht van de haat. Op 24 augustus 1943, twee weken voordat ze met haar ouders en broer op transport gaat, geeft ze een onvergetelijk ooggetuigenverslag van de 'transportboulevard', het perron met bestemming Polen. Over het begeleidingspeloton op dit perron schrijft ze [blz. 135/127]: Botte, honende koppen, die men tevergeefs afzoekt om er nog een restje van menselijkheid op te ontdekken. (...) ik ben nog nooit van iets zo geschrokken als van deze gezichten. Ik ben in de knoei geraakt met het woord, dat het leidmotief van mijn leven is: En God schiep de mens naar Zijn Evenbeeld. Dat woord beleefde een moeilijke ochtend met mij. Om ons even later opnieuw met een stukje theater te verrassen, hoe ijzingwekkend het decor ook is [blz. 139]: De commandant rijdt nog een keer op een fiets de hele trein langs. Dan maakt hij een kort gebaar met de hand, als een vorst uit een operette en een klein ordonnansje komt aangevlogen om hem eerbiedig de fiets af te nemen.

Toen ik geen brieven meer van Etty ontving – zo voelde het nadat ik haar laatste, uit de trein geworpen, briefkaart van 7 september 1943 had gelezen – werd het stil in me. Was ik anders gewoon aan een volgend boek begonnen, nu kon ik me daar niet meer toe zetten, zeker niet bij de gedachte aan verzonnen kronkels, zelfbedachte vergissingen. Met de stilte nog in mijn hoofd zocht ik de Gabriël Metsustraat in Amsterdam op en keek ik naar het huis op nummer 6 waar Etty woonde toen zij haar gedachten op papier zette, naar de voordeur die zij eens voor het laatst achter zich dichttrok om – vrijwillig – naar Westerbork te gaan.

dagboekcahiersNaast die voordeur herinnert nu een houten schildje aan deze bijzondere vrouw, die juist in haar persoonlijke verhaal over hoe zij de gruwelijkste wandaad tegen de mensheid ondergaat, ons een inspirerend gedachtegoed aanreikt dat ons kan helpen de naargeestigheid van 'vergissingen', haat en prikkeldraad te boven te komen. Het zou zo mooi zijn als wij erin zouden slagen de veelbelovende boodschap ter harte te nemen die Etty Hillesum op 3 juli 1943 vanuit Westerbork de wereld instuurt [blz. 94]: (...) dit leven is iets prachtigs en iets groots, we moeten nog een hele nieuwe wereld opbouwen later – en tegen iedere wandaad te meer en gruwelijkheid te meer hebben wij een stukje liefde en goedheid te meer tegenover te stellen, dat we in onszelf moeten veroveren.

Catharina, Zutphen

De moeizame ontwikkeling naar passieve activiteit (zie blz. 17) een levenshouding die velen van ons pas op hoge leeftijd enigszins weten te bereiken, is Etty Hillesum al op jonge leeftijd en volledig bewust gegaan. Dat dit proces niet zonder slag of stoot verliep, maakt haar in mijn ogen des te menselijker.
Dit alles onder extreem moeilijke, huiveringwekkende omstandigheden met de dood voor ogen. Een groter contrast dan die tussen het volledige gebrek aan iedere beschaving bij de nazi's en de innerlijke beschaving van de schrijfster Etty Hillesum, is mijns inziens niet denkbaar.

Haar gedachten over hoe het na de oorlog verder zal moeten en haar voornemen en bijna-oproep om God hiervoor te vergeven en te helpen, bieden perspectief voor hoofd, hart en handen en hebben op mij een diepe indruk gemaakt.
Haar uitzonderlijke vermogen om waar te nemen gepaard aan haar talent om deze waarnemingen vervolgens te verwoorden maken haar brieven (naast haar dagboeken) tot de meest waardevolle documenten die ik ooit gelezen heb.

Arianne:

Om dat ik van te voren al wist dat Etty Hillesum op een milde manier schreef over de gruwelijkheden van de oorlog, heb ik besloten om dit boek te lezen. Voorheen heb ik uit een soort schuldgevoel denk ik altijd vermeden om over deze tijd te lezen, ben de confrontatie hiermee zorgvuldig uit de weg gegaan. Maar juist haar mooie schrijfstijl en daarbij de vergevende houding, die in haar teksten naar voren komt, maken dat juist dit boek een enorme indruk achterlaat.

Zij slaagt erin om de vreselijke omstandigheden van die tijd het hoofd te bieden. Mijns inziens doet zij dit ondermeer door zich bezig te houden met heel onbeduidende kleinigheden, zoals de thee die ze wil drinken en daartegenover is ze juist bezig met de alles overstijgende filosofische levensvragen. Deze beide kanten zorgen er kennelijk voor dat de aandacht wordt afgeleid van dagelijkse gang van zaken, die zo ondraaglijk moet zijn geweest.

Blij dat ik het boek heb mogen lezen.

Adelheid, Deventer, januari 2015:

Etty heeft me vanaf dat ik, alweer een jaar of 5 geleden, begon in haar boek ' Het verstoorde leven' enorm geraakt!

Ook de uitspraken die aangebracht zijn op de foto's die nu langs de IJssel staan, zijn zo inspirerend, heerlijk om af en toe langs te lopen! (Redactie: inmiddels is deze tentoonstelling langs de IJssel afgelopen).

img147En ook dit boekje heeft weer diepe indruk gemaakt. al zijn het steeds dezelfde dingen die me raken: haar vermogen om in wat voor omstandigheden ook, tot een soort beschouwende, wijsgerige uitspraken te komen, die voor haarzelf een houvast waren, maar in wezen wijsheden van alle tijden en voor iedereen bevatten. Ook voor  mij dus, nu 2015, in ons welvarende landje, dat in bepaald opzicht vrij is, maar waarin velen van ons, inclusief ikzelf, regelmatig lijden onder de druk van het levenstempo, de maatschappelijke verwachtingen, de materialistische, naar buiten gerichte levenswijze. Hoeveel tijd en rust vinden we nog om te verinnerlijken, in onszelf te ontdekken waar het werkelijk om gaat, kracht uit onszelf te halen en niet uit anderen.

Een paar uitspraken van haar die me enorm helpen in mijn dagelijks leven: ' er naar streven niet zo ' ichhaft' te zijn, om ieder stemming volledig in zich te laten uitleven. Onrust en treurigheid in toom houden en onze krachten liever gebruiken voor anderen,voor onze omgeving, onszelf niet te verliezen in onstuimigheid, alsof er niets anders in de wereld bestaat' …..Dat vraagt naar mijn idee dagelijkse oefening en het kunnen observeren van eigen  ' onrust en treurigheid' .

Ook nog: In Westerbork heeft ze ervaren ' dat iedere atoom haat toegevoegd, de wereld onherbergzamer maakt dan ze al is' . Breng ik nog atomen haat in de wereld of onvoorwaardelijk liefde?

Waar het in essentie om gaat voor mijn gevoel is  het thuis zijn bij jezelf en ontdekken dat daar alles is wat je maar nodig hebt om liefdevol in deze wereld te leven. Daarover is een prachtige uitspraak van haar te lezen op één van de fotoborden langs de IJssel. Het lijkt me mooi om met anderen hier verder over uit te wisselen.

Helena, maart 2015:

Ik heb net het 'Denkende hart van de barak' uitgelezen en bedank jullie als centrum dat het boek mag circuleren door Deventer e.o. heen. Ik vind het een prachtig initiatief.

Etty was in staat alles wat er om haar heen gebeurde in een groter perspectief te zien. Haar innerlijke wereld was veel belangrijker voor haar dan de buitenwereld- ook al was die buitenwereld nog zo ellendig en schijnbaar wanhopig. Ik citeer een stukje uit p 94 (brief aan Johanna en Klaas Smelik, 3 juli 1943 vanuit Westerbork):
'Ik wilde alleen maar dit zeggen: de ellende is werkelijk groot en toch loop ik dikwijls, later op de avond, als de dag achter je in een diepte weggezonken is, met een veerkrachtige pas langs het prikkeldraad en dan stijgt er altijd weer uit m'n hart naar boven: dit leven is iets prachtigs en iets groots.....' En op p.95: 'We mogen wel lijden, maar er niet onder bezwijken. En als we deze tijd ongeschonden overleven, naar lichaam en ziel, maar vooral naar ziel, zonder verbittering, zonder haat, dan hebben we ook het recht om een woord mee te spreken na de oorlog...'

Dit maakt haar voor mij tot een heel bijzondere en indrukwekkende vrouw...

Hartelijke groeten,

Helena

Cor, Eefde, november 2015

Allereerst wil ik zeggen dat ik dit een heel mooi initiatief vind, m.i. past het goed bij de ideeën van Etty over delen met elkaar. Zoals ze in het boek ook steeds "voorzichtig" vraagt om voedsel en dergelijke voor anderen. Onvermoeibaar klaar staan voor de medemens om haar heen en zo'n vertrouwen blijven houden in...in wat?... een goed afloop, in God? Ik vind het ook zo mooi hoe ze haar hart en ratio verbindt met elkaar. Ze is een groot voorbeeld, een goed voorbeeld doet volgen maar dat valt, in de praktijk,  voor mij niet altijd mee. Dank je wel voor het boek en ik geef het door aan Fijanne.

Lucie, Antwerpen juni 2016

Dank u voor het toesturen van het denkende hart van de barak.
dagboekpaginaDoor de brieven komt Etty's leven op een andere manier tot leven dan in het verstoorde leven. Haar dagboek is spiritueler van inhoud. In de brieven leer je haar vrienden en omgeving beter kennen. Ze vertelt alles zeer concreet en zeer nabij. Ze wil een getuigenis afleggen. Zij beschrijft ons de moed van de mensen in het kamp. Bijvoorbeeld van het pittig gettovrouwtje met zeven kinderen, waar ze een flinke moeder voor wil zijn, ook al zijn haar man en twee zonen al een jaar geleden door gestuurd. Ook van haar vader, die tot zijn laatste dagen, les blijft geven aan jongeren. Ze laat ons de grootsheid van hun precies kleine daden zien. Alles wat er misgaat, wijt ze niet aan God, maar aan "onszelf". Ze voelt zich ook niet van haar vrijheid beroofd, maar vindt alles zinvol. Ze voelt zich aangemoedigd om tegenover al die wandaad en gruwelijkheid een stukje liefde en goedheid tegenover te stellen.
Ze wil deze oorlog overleven zonder haat en verbittering, om er na de oorlog er een woord over te kunnen meespreken. Je vraagt je af in hoeverre ze haar lot vermoedt. Ze beseft dat ze niet meer kan DOEN, alleen nog maar zijn en aanvaarden, de dingen op haar nemen en lijden. En toch doet zij zoveel in haar mede-lijden. Haar dankbaarheid treft me zo diep. "Je hebt me zo rijk gemaakt, mijn God, zegt ze. Wanneer ik sta in een hoekje van het kamp, mijn voeten geplant op jouw aarde, het gezicht verheven naar jouw hemel, dan lopen me soms tranen over het gezicht van innerlijke bewogenheid en dankbaarheid.
Hoe doe je dat in zo'n situatie, niet vergaan in gejammer, maar God loven. Haar liefde en vriendschap voor al de mensen rondom haar laten een enorme kracht en rijkdom zien.
Dank u!
Mvg,  Lucie
Ik geef het boek door aan mijn vriendin, die ook in Antwerpen woont.

Cristine, Antwerpen oktober 2016

  

Het was al een tijdje geleden dat ik nog boeken over de Holocaust en het voorafgaand haatparcours dat overal in Europa zijn weg vond, gelezen had. Opnieuw een boek te lezen dat de gruwel van de tweede wereldoorlog tot leven brengt en toont wat een volk aan een ander volk kan aandoen, was minder erg dan gevreesd vooral door – hoe paradoxaal het ook mag klinken – de manier waarop dagdagelijkse beslommeringen afgewisseld worden met kleine anekdotes dan weer met de werkelijkheid en de inktzwarte toekomst en dan weer met spiritualiteit en geloof in mensen.

Eerst had ik het idee dat het een naïeve vrouw was die niet wilde zien wat er gaande was maar langzamerhand wordt een beeld gevormd van een sterk iemand die geen haat in zich draagt, die oprecht meeleeft met haar medemensen, die niet veroordeelt, die geniet van het mooie in elk moment, die het goede in ieder mens ziet, die zich inzet om er het beste van te maken, en dat op een moment en in omstandigheden die enkel als afschuwelijk en hopeloos kunnen beschreven worden.

Als ik lees :  “… Ik denk dikwijls, het enige wat men werkelijk kan doen, is het beetje goedheid dat men in zich heeft, laten uitstromen naar alle kanten. Al het ander komt pas op de tweede plaats…” of nog “… Ik heb nooit een gevoel, dat ik ergens het beste van maken moet, alles is altijd helemaal goed zoals het is. Iedere situatie, hoe ellendig ook, is iets absoluuts en houdt het goede en slechte in zich besloten…” dan moet je wel even slikken.

In het begin dacht ik dat Etty naïef was maar als je dan bepaalde passages leest dan merk je dat Etty wel goed wist dat de toestand wanhopig was. En dan moet je haar nog meer bewonderen dat ze zo’n grote innerlijke kracht had, niet alleen om er niet aan ten onder te gaan maar vooral omdat ze er nog in slaagde om het ellendige lot van haar familie en kennissen een beetje te verlichten en op het einde het “zingend” te delen.

“…Ach weet je, wanneer je hier van binnen niet iets heel sterks hebt, dat al het uiterlijke maar als schilderachtige bijkomstigheden beschouwt, niet opwegende tegen die grote heerlijkheid (ik weet op dit moment geen ander woord), die ons onvervreemdbaar innerlijk deel kan zijn – dan is het hier eigenlijk wanhopig…..

… En dat is de wanhoop hier: de meesten kunnen niet hun eigen lot dragen en laden het op de schouders van anderen. En daaronder zou men kunnen bezwijken, heus niet onder z’n eigen lot. Tegen m’n eigen lot voel ik me opgewassen, tegen dat van m’n ouders niet…”

…” Alleen broodzak mag men meenemen. Ik vraag me af wat er levend aankomt…”

Als ik terugkijk naar wat ik gelezen heb in “het denkende hart van de barak” dan denk ik dat Etty vandaag een voorbeeld kan zijn om op een positieve manier in het leven te staan en met liefdevolle ogen naar de andere te kijken.

Ik stelde me tijdens het lezen van het boek ook de vraag hoe Etty zou reageren op wat nu al geruime tijd in Palestina gebeurt en wat Etty zou doen om een brug te bouwen tussen de twee volkeren, om het wantrouwen te slopen en om het vredevol en rechtvaardig samenleven te bevorderen.

Ontwerp en realisatie website: Sitestorm